orkestfoto

Programma

'Beethoven meets Brass'

Concertprogramma`s / Archief 2012

'Beethoven meets Brass' met gastdirigent Frans-Aert Burghgraef

In juni 2012 voerde KamerFilharmonie Der Aa twee dubbelconcerten uit in Groningen en Friesland, in samenwerking met Provinciale Brassband Groningen en Kristlike Muzykferiening Wilhelmina. KamerFilharmonie Der Aa staat in dit project onder leiding van gastdirigent Frans-Aert Burghgraef.

Ludwig van Beethoven - Derde Symfonie - 'Eroica' - Opus 55

'Sinfonia Eroica, composta per festeggiare il sovvenire di un grand' Uomo' zou volgens de overlevering de opdracht zijn waarmee de symfonie die nu kortweg als de Eroica te boek staat de wereld definitief mee inging. 'Heroïsche symfonie, gecomponeerd om de herinnering te vieren aan een groot man', oftewel een symfonie die opgedragen is aan de Ideale Held, een waarachtig romantische gedachte.

Beethoven begon in de zomer van 1803 te schrijven aan zijn derde symfonie. Het werk beleefde in de zomer van 1804 in het huis van Graaf Lobkowitz zijn première. Voordat het verder de wereld inging heeft Beethoven op basis van verscheidene uitvoeringen/repetities bij Lobkowitz verder gesleuteld aan bijvoorbeeld de opening. Augustus 1804 was het 'af' en werd het naar de drukker gestuurd. Tijdens een concert op 7 april 1805 in het Theater an der Wien werd het uiteindelijk aan het grote publiek getoond.

De Eroica was op diverse vlakken een vernieuwend werk. Zo was de duur ongebruikelijk lang, ongeveer twee keer zo lang als men gewend was. Het verhaal gaat dat er iemand bij de première in de zaal gezeten die riep dat hij een stuiver (bij benadering) wilde betalen als het maar ophield. Verder schreef Beethoven een derde hoornpartij, terwijl twee partijen de standaard was, zodoende konden er opeens drieklankakkoorden door de hoorns worden gespeeld. Voorts koos Beethoven ervoor om een levendig scherzo als derde deel te schrijven, in tegenstelling tot een relatief trager menuet. Het meest typerende van deze symfonie zit echter in het begin: Beethoven opent de symfonie met 'twee ferme klappen' waarna meteen het eerste thema volgt terwijl het gebruikelijk was om een langere introductie te gebruiken. De laatste nieuwigheid betreft het programmatische fenomeen 'Ideale Held'. Verderop volgen enkele gedachten over wie Beethoven daarmee uit probeerde te drukken. Er wordt gesteld dat het eerste deel ons vertelt over het leven van de ideale held, het tweede deel zijn dood beschrijft en het derde deel zijn wederopstanding. Symfonieën hadden tot dan toe wel eens een titel meegekregen, maar het was nog niet voorgekomen dat er aan een symfonie een programma verbonden zaten.

De Eroica en Napoleon

Ten tijde van het schrijven van deze symfonie maakte Frankrijk zijn revoluties door, met als strijdkreet Liberté, Egalité, Fraternité. Napoleon was als 'eerste consult' de gekozen leider van het volk en dus de belichaming van deze gedachte. Beethoven was een groot aanhanger van de ideeën van de Franse revolutie en mogelijk daarom een aanhanger van Napoleon. Dit vertaalde zich in de ondertitel die zijn derde symfonie meekreeg toen hij deze af had: 'Sinfonia grande, intitolata Buonoparte'. Toen hij hoorde dat Napoleon zichzelf tot keizer had gekroond (1804), was hij daar teleurgesteld over en heeft hij het voorblad verscheurd en op de grond gegooid. In 1806 verdween 'Sinfonia grande, intitolata Buonoparte' en verscheen 'Sinfonia Eroica, composta per festeggiare il sovvenire di un grand' Uomo' boven de muziek. Napoleon heeft hem echter nooit helemaal losgelaten, want hij heeft nog aan zijn uitgever gezegd dat 'de titel van de symfonie eigenlijk Bonaparte is' en in zijn eigen kopie van de partituur stond 'Geschrieben auf Bonaparte', een opdracht die hij nooit heeft verwijderd. Voorts heeft hij in 1810 nog overwogen een mis op te dragen aan Napoleon.

Andere Ideale Helden?

Hoewel het erg voor de hand ligt om ervan uit te gaan dat Napoleon de 'Ideale Held' is, gaan er verhalen de ronde dat deze titel anderen betreft: Volgens Czerny, een leerling van Beethoven, zou de dood in 1801 van de Engelse generaal Abercromby Beethoven hebben geïnspireerd. Dit verhaal over deze vijand van Napoleon wordt over het algemeen als ongeloofwaardig aangedaan. Dan is er Bertolini, een huisarts en -vriend van Beethoven, die het heeft over generaal Nelson die was gesneuveld in de slag bij Aboekir (1798), ook een vijand van Napoleon. Ook dit verhaal is waarschijnlijk niet waar. Uiteindelijk leiden de meeste verhalen toch weer naar Napoleon zelf: Baron Tremont had Beethoven bezocht en heeft daarover uitvoerig gerapporteerd. Hij noemde dat de door Napoleon gewonnen slag bij Marengo in 1800 de inspiratiebron was. De Beethoven-biograaf Schindler stelt dat één van Napoleons generaals Bernadotte in 1798 tijdens een ontmoeting een poging heeft gewaagd om Beethoven ertoe over te halen een symfonie te schrijven voor 'de eerste consul'. Er zijn aanwijzingen dat Bernadotte en Beethoven elkaar goed kenden, maar het is erg onzeker of de rest van dit verhaal ook waar is. Uiteindelijk wordt er wel gesteld dat de 'Ideale Held/Grand' Uomo' verwijst naar Napoleon zoals hij was als 'eerste consul', dus als gekozen leider, toen hij als naam nog Bonaparte droeg. Dit lijkt het minst ongeloofwaardig aangezien Beethoven de naam Bonaparte ook na de kroning blijft gebruiken.

Een heel andere mogelijkheid is de mythische figuur Prometheus. Een directe verwijzing zit in het thema van het laatste deel dat hij gekopieerd heeft uit zijn ballet 'Die Geschöpfe des Prometheus'. Er worden door musicologen nog veel meer overeenkomsten gezien tussen dit ballet en de Eroica. Zo zouden ook de eerste drie delen muzikaal en programmatisch gelijkenissen hebben met respectievelijk de delen 8 (danze eroica), 9 (tragica scana) en 10 (guicosa scena) uit het ballet. Er wordt namelijk wel gesteld dat het eerste deel van de Eroica het leven van de Ideale held beschrijft. In de tragica scana wordt Prometheus' dood behandeld, evenzo is de Marcia funebre in de symfonie een dodenmars. In de guicosa scena komt Prometheus weer tot leven. De finale van het ballet betreft de apotheose op Parnassus, wellicht is dit ook een analogie met de finale van de symfonie?


'Mijn Der Aa' - Ledenpagina Naar boven Over de website