orkestfoto

Programma

Wind, Strings and Pipes

Concertprogramma`s / Archief 2012

'Wind, Strings and Pipes' met solist Hayo Boerema

In dit programma staat de interactie tussen orgel en symfonieorkest centraal. Van de organist en componist Olivier Messiaen spelen we Les Offrandes Oubliées. Het is weliswaar een werk zonder orgel, maar de lang aanhoudende klanken aan het einde doen er regelmatig aan denken. Organist en componist Joseph Jongen ging in zijn Symphonie Concertante op zoek naar de grenzen van de solopositie van het orgel als deel van een symfonieorkest, terwijl organist en componist Camille Saint-Saëns het orgel nadrukkelijk als integraal deel van het orkest zag in zijn Orgelsymfonie.

Hayo BoeremaOlivier Messiaen -Les Offrandes Oubliées
Joseph Jongen-Symphonie Concertante
Camille Saint-Saëns-Derde symfonie in c mineur 'Orgelsymfonie'

Olivier Messiaen (1908 Avignon - 1992 Parijs)
Les Offrandes Oubliées - 'De vergeten gaven' (1930)

"Dit was mijn eerste werk dat door een orkest werd uitgevoerd en mijn eerste contact met het grote publiek. Ik was toen 22."

Les Offrandes Oubliées is het eerste symfonische werk van Olivier Messiaen waarvan hij toestond dat het gepubliceerd werd. Daarnaast heeft hij een versie voor piano vierhandig geschreven. Les Offrandes Oubliées schreef hij in 1930 vlak nadat hij zijn conservatoriumopleiding had afgerond. Het werd op 19 februari 1931 door Orchestre Straram onder leiding van Walthar Straram in het Theâtre Champs-Elysées in Parijs voor het eerst uitgevoerd.

Het werk is in feite een drieluik bestaande uit twee extreem trage passages (Presque lent, douloureux, profondément en Lent, avec une grande pitié et un grand amour) die een heftig middendeel (Vif, féroce, désespéré, haletant ) omsluiten. Messiaen bespreekt de drie delen van Les Offrandes Oubliées als volgt:

'Het Kruis': Klaagzang van de strijkers, wier smartelijke 'neumes' de melodieën in ongelijke delen scheiden, onderbroken door diep grijs en licht paars getint gekreun.

'Zonde': Een soort race naar de afgrond op een bijna mechanische snelheid. De duidelijke accenten, het gefluit van de harmonieën in de glissandi en het schelle geschreeuw van de trompetten zullen ongetwijfeld opvallen.

'De Eucharistie': Een lange, trage beweging in de violen, die zichzelf opheft over een tapijt van pianissimo akkoorden met rode, gouden en blauwe (als een kerkraam) tonen, naar het licht van de solisten die hun gedempte strijkinstrumenten bespelen.

De 'zonde' is het vergeten van God. Het 'kruis' en de 'eucharistie' zijn de gaven voor God, die zijn lichaam gaf en zijn bloed liet vloeien.

Het is typisch voor Messiaen om zich zo uit te drukken en kleuren te noemen als verduidelijking van zijn muziek. Als extra ondersteuning van 'Het Kruis' schreef hij een gedicht om dit gedeelte verder toe te lichten (zie onder). De onregelmatigheid van de maatsoort geeft de muziek een vrije vloeiende vorm. De onvoorstelbare traagheid geeft de muziek iets eeuwigs, waarin de laatste zevenentwintig maten zes minuten kunnen duren.

l'Oubli de l'homme devant le sacrifice du ChristHet vergeten door de mens van het offer van Christus
(of : De mens vergeet het offer van Christus)
Les bras étendus, triste jusqu'à la mort, sur l'arbre de la Croix vous répandez votre sang. Vous nous aimez, doux Jesus, nous l'avions oublié. De armen uitgestrekt, bedroefd tot de dood, op de boom van het Kruis vergoot u uw bloed. U houdt van ons, lieve Jezus, wij hebben het vergeten.
Poussés par la folie et le dard du serpent, dans une course haletante, effrénée, sans relâche, nous descendions dans le péché comme dans un tombeau. Voortgedreven door de dwaasheid en door de angel van de slang, in een gejaagde loop, koortsachtig, zonder onderbreking, daalden wij af in de zonde zoals in een graf.
Voici la table pure, la source de la charité, le banquet du pauvre, voici la Pitié adorable offrant le pain de la Vie et de l'Amour. Vous nous aimez, doux Jesus, nous l'avions oublié. Hier staat de zuivere tafel, de bron van de liefde, het feestmaal van de arme, hier het liefelijk Mededogen dat het brood van het Leven en van de Liefde aanbiedt. U houdt van ons, lieve Jezus, wij hebben het vergeten.
Vertaling A. van der Lingen

(Marie-Alphonse-Nicolas) Joseph Jongen (Luik 1873 - Sart Lez Spa 1953)
Symphonie Concertante (1926)

1. Allegro molto, moderato
2. Divertimento: Molto Vivo
3. Molto Lento: Lento misterioso
4. Toccata (Moto perpetuo): Allegro moderato

Jongen schreef zijn Symphonie Concertante voor de inhuldiging van het grootste orgel ter wereld, in een grootwarenhuis in Philadelphia. De geplande première in Amerika ging vanwege uitstel door Jongen en later overlijden van opdrachtgever Wanamaker niet door en dus werd het werk voor het eerst in 1928 in Brussel opgevoerd. Pas op 27 september 2008 kwam het uiteindelijk tot een uitvoering door The Philadelphia Orchestra met het Wanamaker orgel in Macy's.

Een symphonie concertante is een tussenvorm tussen een symfonie en een soloconcert. De solist is weliswaar prominent aanwezig, maar maakt ondertussen ook deel uit van het orkest. Toch dacht vriend en collega Ysaÿe er in dit geval net iets anders over: hij vond de Symphonie Concertante van Jongen meer een symfonie voor twee orkesten, waarbij het orgel één van deze orkestpartijen voor zijn rekening neemt en zo het andere orkest verrijkt.

Camille Saint-Saëns (Parijs 1835 - Algiers 1921)
Derde symfonie in c mineur 'Orgelsymfonie' (1886)

Adagio - Allegro moderato, Poco adagio
Allegro moderato - Presto, Maestoso - Allegro

Hoewel de bekende bijnaam Orgelsymfonie een nadrukkelijke rol voor het orgel veronderstelt, is de rol eigenlijk vrij beperkt. Het orgel speelt alleen in de tweede helften (Poco adagio en Maestoso - Allegro) van beide delen met het orkest mee en heeft geen uitdrukkelijke solopartij. Saint-Saëns benadrukte dit door in zijn aankondiging te spreken van een symfonie voor orkest met (avec) orgel. Wat ook opvalt is dat de symfonie uit slechts twee delen bestaat. Saint-Saëns had voordat hij begon aan het schrijven van de symfonie al bedacht dat hij deze zo wilde opbouwen, hoewel menig CD-producent de beide delen opknipt en het zo lijkt alsof er vier delen zijn.


'Mijn Der Aa' - Ledenpagina Naar boven Over de website